Een behandelplan is zorgvuldig opgesteld, de producten zijn besproken en de cliënt verlaat de salon met duidelijke instructies. Toch blijkt bij een volgende afspraak dat de geadviseerde thuisverzorging nauwelijks is gebruikt. Of dat de producten na een paar weken weer in de kast zijn verdwenen. Hoe komt het dat een advies dat tijdens een behandeling logisch klinkt, thuis niet altijd wordt opgevolgd?
Het antwoord ligt niet alleen bij de motivatie van de cliënt. Onderzoek naar therapietrouw en gedragsverandering laat zien dat het opvolgen van adviezen wordt beïnvloed door verschillende factoren, waaronder gewoontes, verwachtingen, vertrouwen en de praktische uitvoerbaarheid. Hoewel veel van dit onderzoek uit de gezondheidszorg komt, biedt het interessante inzichten voor de dagelijkse salonpraktijk.
Een goed advies is nog geen nieuwe gewoonte
Tijdens een behandeling is de aandacht volledig gericht op de huid. De cliënt ziet het belang van de geadviseerde verzorging en is vaak gemotiveerd om thuis aan de slag te gaan. Eenmaal terug in het dagelijkse ritme verandert die situatie.
Een huidverzorgingsroutine vraagt om herhaling. Producten moeten op het juiste moment worden gebruikt en soms moet een bestaande gewoonte worden aangepast. Dat klinkt eenvoudig, maar gedragsverandering vraagt meer dan alleen weten wat verstandig is.
Volgens het COM-B-model, ontwikkeld door gedragswetenschappers Susan Michie, Maartje van Stralen en Robert West, wordt gedrag beïnvloed door drie factoren: capaciteit (capability), gelegenheid (opportunity) en motivatie (motivation).
Capaciteit gaat over de kennis en vaardigheden om iets uit te voeren, maar ook over de fysieke mogelijkheden. Gelegenheid heeft betrekking op praktische omstandigheden, zoals tijd en beschikbare middelen, én op de sociale omgeving. Motivatie omvat zowel bewuste keuzes als automatische processen, waaronder gewoontes.
Een cliënt kan bijvoorbeeld gemotiveerd zijn om een product te gebruiken, maar niet precies weten hoe het moet worden toegepast. Een uitgebreide routine kan ook lastig in het dagelijkse ritme passen. En soms wordt een product simpelweg vergeten omdat het gebruik ervan nog geen gewoonte is geworden.
Het model maakt duidelijk waarom extra uitleg alleen niet altijd voldoende is.
Begrijpt de cliënt het advies zoals het bedoeld is?
Binnen huidverbetering worden regelmatig termen gebruikt die voor vakgenoten vanzelfsprekend zijn, maar voor cliënten minder duidelijk kunnen zijn. Denk aan huidbarrière, exfoliatie, actieve ingrediënten of het geleidelijk opbouwen van een retinoïde.
Wanneer iemand tijdens een behandeling instemmend knikt, betekent dat niet automatisch dat alle instructies goed zijn begrepen.
Een manier om dit te controleren is de teach-back-methode, die onder andere in de gezondheidszorg wordt toegepast. Daarbij wordt iemand gevraagd om in eigen woorden uit te leggen hoe een advies thuis wordt uitgevoerd. Niet als kennistoets, maar om na te gaan of de uitleg duidelijk genoeg was.
Bijvoorbeeld door te vragen: ‘Hoe ga je de producten vanaf morgen gebruiken?’ Het antwoord kan meteen duidelijk maken of de volgorde, frequentie of toepassing nog vragen oproept.
Verwachtingen beïnvloeden het gedrag
Ook de verwachtingen van een behandeling kunnen een rol spelen. Wie hoopt dat pigmentvlekken na één behandeling verdwijnen of dat een nieuw product binnen enkele dagen zichtbaar resultaat geeft, kan teleurgesteld raken wanneer verbetering langer duurt.
Bij huidverbetering verlopen veranderingen vaak geleidelijk. De snelheid en mate van resultaat hangen onder andere af van de huidconditie, de gekozen behandeling en de individuele reactie van de huid.
Wanneer vooraf onvoldoende duidelijk is wat iemand redelijkerwijs kan verwachten, kan de motivatie afnemen. Het product wordt minder consequent gebruikt of de cliënt besluit voortijdig te stoppen.
Daarom is het bespreken van een realistisch tijdspad minstens zo belangrijk als uitleggen wat een behandeling of product doet. Ook tussentijdse evaluaties kunnen helpen om verwachtingen bij te stellen.
Hoe ingewikkelder de routine, hoe groter de uitdaging
Een uitgebreide thuisverzorgingsroutine kan inhoudelijk goed zijn samengesteld, maar moet ook uitvoerbaar blijven. Meerdere producten, verschillende gebruiksmomenten en specifieke instructies vergroten de hoeveelheid informatie die iemand moet onthouden.
Onderzoek naar therapietrouw bij medicatie laat zien dat ingewikkelde behandelregimes het consequent opvolgen van instructies kunnen bemoeilijken. Dat bewijs kan niet rechtstreeks worden vertaald naar cosmetische huidverzorging, maar het onderliggende gedragsvraagstuk is herkenbaar.
Een cliënt die weinig tijd heeft of niet gewend is dagelijks meerdere producten te gebruiken, zal mogelijk meer moeite hebben met een uitgebreide routine dan met een beperkt aantal duidelijke stappen.
Dat betekent niet dat een eenvoudige routine altijd beter is. Wel dat de uitvoerbaarheid moet meewegen bij het samenstellen van een thuisadvies.
De rol van vertrouwen en eigen keuzes
Het opvolgen van een advies hangt ook samen met de mate waarin iemand zich betrokken voelt bij de beslissing. Een product dat wordt aanbevolen zonder dat duidelijk is waarom het nodig is, kan als een extra aankoop worden ervaren.
Daarbij spelen persoonlijke voorkeuren en financiële overwegingen mee. Niet iedere cliënt wil of kan investeren in een uitgebreide productlijn. Ook ervaringen met eerdere producten kunnen invloed hebben op de bereidheid om een nieuw advies te volgen.
Binnen onderzoek naar gezamenlijke besluitvorming wordt benadrukt dat een advies beter aansluit wanneer de wensen, verwachtingen en mogelijkheden van degene die het moet uitvoeren worden meegenomen.
In de salon betekent dit dat er ruimte mag zijn voor vragen en alternatieven. Welke producten gebruikt iemand al? Wat vindt de cliënt prettig? Hoeveel tijd wil diegene aan huidverzorging besteden? En welke onderdelen van het advies zijn essentieel voor het beoogde resultaat?
Een behandelplan dat aansluit bij het dagelijks leven heeft meer kans om daadwerkelijk onderdeel van dat leven te worden.
Wat gebeurt er tussen twee afspraken?
Een advies wordt meestal gegeven op het moment dat de cliënt in de salon is. Het daadwerkelijke gebruik vindt vervolgens thuis plaats, buiten het zicht van degene die het advies heeft gegeven.
Juist daar kan het misgaan. Een product veroorzaakt bijvoorbeeld lichte irritatie, de cliënt twijfelt over de toepassing of vergeet wanneer de volgende stap in de routine moet worden toegevoegd.
Een korte schriftelijke instructie kan helpen om de belangrijkste informatie terug te vinden. Bij uitgebreidere behandeltrajecten kan een tussentijds contactmoment nuttig zijn om vragen te beantwoorden of het advies aan te passen.
Ook tijdens een vervolgafspraak is het waardevol om niet uitsluitend naar het huidresultaat te kijken, maar te vragen hoe de thuisverzorging daadwerkelijk is verlopen.
Daarbij maakt de formulering van de vraag verschil. ‘Heb je alles netjes gebruikt?’ nodigt vooral uit tot een bevestigend antwoord. ‘Hoe is het gegaan met de producten thuis?’ geeft meer ruimte om moeilijkheden te bespreken.
Maak het behandeladvies praktisch
Een thuisadvies hoeft niet ingewikkeld te zijn om effectief te kunnen worden uitgevoerd. Bespreek samen met de cliënt welke stappen belangrijk zijn, controleer of de instructies duidelijk zijn en houd rekening met de beschikbare tijd en persoonlijke voorkeuren. Een korte schriftelijke uitleg kan helpen om de routine thuis vol te houden. Vraag bij de volgende afspraak niet alleen naar het resultaat, maar ook naar de ervaringen met de producten. Zo wordt thuisverzorging een vast onderdeel van het behandeltraject.
Een behandelplan moet ook buiten de salon werken
Het niet opvolgen van een behandeladvies wordt soms gezien als een gebrek aan discipline. Maar gedrag is ingewikkelder. Begrip, motivatie, gewoontes, verwachtingen en praktische omstandigheden bepalen samen of iemand een advies daadwerkelijk uitvoert.
Dat vraagt om een bredere kijk op het behandelplan. Niet alleen welke producten en behandelingen inhoudelijk geschikt zijn, maar ook of de cliënt begrijpt waarom ze worden geadviseerd en of de voorgestelde routine haalbaar is.
Een goed behandeladvies eindigt daarmee niet bij de uitleg in de salon. Het moet vooral bruikbaar zijn op de momenten waarop de cliënt er thuis zelf mee aan de slag gaat.
Bronnen
- Michie S, van Stralen MM, West R. (2011). The behaviour change wheel: A new method for characterising and designing behaviour change interventions. Implementation Science, 6, 42. https://doi.org/10.1186/1748-5908-6-42
- Miller TA. (2016). Health literacy and adherence to medical treatment in chronic and acute illness: A meta-analysis. Patient Education and Counseling, 99(7), 1079–1086. https://doi.org/10.1016/j.pec.2016.01.020
- McDonald HP, Garg AX, Haynes RB. (2002). Interventions to enhance patient adherence to medication prescriptions: Scientific review. JAMA, 288(22), 2868–2879. https://doi.org/10.1001/jama.288.22.2868
- Ha Dinh TT, Bonner A, Clark R, Ramsbotham J, Hines S. (2016). The effectiveness of the teach-back method on adherence and self-management in health education for people with chronic disease: A systematic review. JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports, 14(1), 210–247. https://doi.org/10.11124/jbisrir-2016-2296
- Elwyn G, Frosch D, Thomson R, et al. (2012). Shared decision making: A model for clinical practice. Journal of General Internal Medicine, 27, 1361–1367. https://doi.org/10.1007/s11606-012-2077-6
